Mandukya Upanishad

माण्डूक्योपनिषत्

The shortest of the principal Upaniṣads — twelve prose mantras of the Atharvaveda on the syllable Oṃ and the four quarters of the Self: waking, dream, deep sleep, and the fourth, turīya. It carries the mahāvākya ayam ātmā brahma, "this Self is Brahman".

1

ओमित्येतदक्षरमिदँसर्वं तस्योपव्याख्यानभूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव।
यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥ १ ॥

omityetadaksharamidam sarvam tasyopavyakhyanam bhutam bhavad bhavishyaditi sarvamonkara eva yachchanyat trikalatitam tadapyonkara eva || 1 ||

ओम् इति एतत् अक्षरम् इदम् सर्वम् तस्य उपव्याख्यानम् भूतम् भवत् भविष्यत् इति सर्वम् ओङ्कारः एव यत् च अन्यत् त्रि-काल-अतीतम् तत् अपि ओङ्कारः एव ॥ १ ॥

om iti etat akṣaram idam sarvam tasya upavyākhyānam bhūtam bhavat bhaviṣyat iti sarvam oṅkāraḥ eva yat ca anyat tri-kāla-atītam tat api oṅkāraḥ eva || 1 ||

ॐ एक यह अक्षर ही सब् कुछ है। यह जो कुछ भूत, भविष्य और वर्तमान है उसी की व्याख्या है। इसलिए सब कुछ ओंकार ही है। इसके सिवा जो अन्य त्रिकालातीत वस्तु है वह भी ओंकार ही है ।

Oṃ — this syllable is all this. Its explanation is this: what has been, what is, and what will be, all of it is Oṃ alone; and whatever else there is, beyond the three times, that too is Oṃ alone.

2

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥ २ ॥

sarvam hyetad brahmayamatma brahma soyamatma chatushpat || 2 ||

सर्वम् हि एतत् ब्रह्म अयम् आत्मा ब्रह्म सः अयम् आत्मा चतुः-पात् ॥ २ ॥

sarvam hi etat brahma ayam ātmā brahma saḥ ayam ātmā catuḥ-pāt || 2 ||

यह सब ब्रह्म ही है। यह आत्मा भी ब्रह्म है। यह आत्मा चार पादों वाला है।

All this is Brahman. This Self is Brahman. This same Self has four quarters.

3

जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

jagaritasthano bahishpragyah saptanga ekonavimshatimukhah sthulabhugvaishvanarah prathamah padah || 3 ||

जागरित-स्थानः बहिः-प्रज्ञः सप्त-अङ्गः एक-ऊन-विंशति-मुखः स्थूल-भुक् वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥

jāgarita-sthānaḥ bahiḥ-prajñaḥ sapta-aṅgaḥ eka-ūna-viṃśati-mukhaḥ sthūla-bhuk vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ || 3 ||

जाग्रत अवस्था जिस का स्थान है , जो बहिःप्रज्ञ (बाह्य विषयों को प्रकाशित करने वाला) सात अंगोंवाला, उन्नीस मुखोवाला और स्थूल बिषयों का भोक्ता है, वह वैश्वानर पहला पाद है।

Whose field is the waking state, whose awareness faces outward, who has seven limbs and nineteen mouths, who enjoys what is gross — Vaiśvānara is the first quarter.

4

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

svapnasthanontahpragyah saptanga ekonavimshatimukhah praviviktabhuktaijaso dvitiyah padah || 4 ||

स्वप्न-स्थानः अन्तः-प्रज्ञः सप्त-अङ्गः एक-ऊन-विंशति-मुखः प्रविविक्त-भुक् तैजसः द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥

svapna-sthānaḥ antaḥ-prajñaḥ sapta-aṅgaḥ eka-ūna-viṃśati-mukhaḥ pravivikta-bhuk taijasaḥ dvitīyaḥ pādaḥ || 4 ||

स्वप्न जिसका स्थान है तथा जो अन्तःप्रज्ञ, सात अंगोंवाला, उन्नीस मुखोवाला और सूक्ष्म बिषयों का भोक्ता है, वह तैजस दूसरा पाद है।

Whose field is dream, whose awareness faces inward, who has seven limbs and nineteen mouths, who enjoys what is subtle — Taijasa is the second quarter.

5

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

yatra supto na kanchana kamam kamayate na kanchana svapnam pashyati tat sushuptam |
sushuptasthana ekibhutah pragyanaghana evanandamayo hyanandabhuk chetomukhah pragyastritiyah padah || 5 ||

यत्र सुप्तः न कञ्चन कामम् कामयते न कञ्चन स्वप्नम् पश्यति तत् सुषुप्तम् ।
सुषुप्त-स्थानः एकी-भूतः प्रज्ञान-घनः एव आनन्द-मयः हि आनन्द-भुक् चेतः-मुखः प्राज्ञः तृतीयः पादः ॥ ५ ॥

yatra suptaḥ na kañcana kāmam kāmayate na kañcana svapnam paśyati tat suṣuptam |
suṣupta-sthānaḥ ekī-bhūtaḥ prajñāna-ghanaḥ eva ānanda-mayaḥ hi ānanda-bhuk cetaḥ-mukhaḥ prājñaḥ tṛtīyaḥ pādaḥ || 5 ||

जिस अवस्था में सोया हुआ पुरुष किसी भोग की इच्छा नहीं करता और न कोई स्वप्न ही देखता है उसे सुषुप्ति कहते हैं। वह सुषुप्ति जिसका स्थान है तथा जो एकीभूत प्रकष्ट ज्ञानस्वरुप होता हुआ ही आनंदमय, आनंद का भोक्ता और चेतनारूप मुखवाला है वह ही तीसरा पाद है ।

Where one asleep desires no desire and sees no dream, that is deep sleep. Whose field is deep sleep, who has become one, who is a mass of awareness alone, made of bliss and enjoying bliss, whose mouth is consciousness — Prājña is the third quarter.

6

एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

esha sarveshvara esha sarvagya eshontaryamyesha yonih sarvasya prabhavapyayau hi bhutanam || 6 ||

एषः सर्व-ईश्वरः एषः सर्व-ज्ञः एषः अन्तर्यामी एषः योनिः सर्वस्य प्रभव-अप्ययौ हि भूतानाम् ॥ ६ ॥

eṣaḥ sarva-īśvaraḥ eṣaḥ sarva-jñaḥ eṣaḥ antaryāmī eṣaḥ yoniḥ sarvasya prabhava-apyayau hi bhūtānām || 6 ||

यह सबका ईश्वर है, यह सर्वज्ञ है, यह अन्तर्यामी है और समस्त जीवों की उत्पति तथा लयका स्थान होने का कारण ये सबका कारण भी है ।

This is the Lord of all, this the knower of all, this the inner ruler, this the womb of all — for from it beings arise and into it they dissolve.

7

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् ।
अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणं अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥ ७ ॥

nantahpragyam na bahishpragyam nobhayatahpragyam na pragyanaghanam na pragyam napragyam |
adrishtamavyavaharyamagrahyamalakshanam achintyamavyapadeshyamekatmapratyayasaram prapanchopashamam shantam shivamadvaitam chaturtham manyante sa atma sa vigyeyah || 7 ||

न अन्तः-प्रज्ञम् न बहिः-प्रज्ञम् न उभयतः-प्रज्ञम् न प्रज्ञान-घनम् न प्रज्ञम् न अप्रज्ञम् ।
अदृष्टम् अव्यवहार्यम् अग्राह्यम् अलक्षणम् अचिन्त्यम् अव्यपदेश्यम् एक-आत्म-प्रत्यय-सारम् प्रपञ्च-उपशमम् शान्तम् शिवम् अद्वैतम् चतुर्थम् मन्यन्ते सः आत्मा सः विज्ञेयः ॥ ७ ॥

na antaḥ-prajñam na bahiḥ-prajñam na ubhayataḥ-prajñam na prajñāna-ghanam na prajñam na aprajñam |
adṛṣṭam avyavahāryam agrāhyam alakṣaṇam acintyam avyapadeśyam eka-ātma-pratyaya-sāram prapañca-upaśamam śāntam śivam advaitam caturtham manyante saḥ ātmā saḥ vijñeyaḥ || 7 ||

तुरीय को एसा मानते हैं कि वह न अन्तःप्रज्ञ हैं, न बहिष्प्रज्ञ हैं, न उभयतः प्रज्ञ हैं, न प्रज्ञानधन हैं, न प्रज्ञ हैं और न अप्रज्ञ हैं । बल्कि अदृष्ट, अव्यवहार्य, अग्राह्य, अलक्षण, अचिन्त्य, अव्यपदेश्य, एकात्मप्रत्ययसार, प्रपञ्च का उपशम, शांत, शिव और अद्वैतरूप है । वही आत्मा है और वही साक्षात जानने योग्य है ।

Not aware within, not aware without, not aware both ways; not a mass of awareness, neither aware nor unaware; unseen, beyond dealings, ungraspable, without mark, unthinkable, indescribable; whose essence is the certainty of the one Self, in whom the unfolded world comes to rest — peaceful, benign, without a second: that they hold to be the fourth. He is the Self; he is what is to be known.

8

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्करोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥ ८ ॥

soyamatmadhyaksharamonkarodhimatram pada matra matrashcha pada akara ukaro makara iti || 8 ||

सः अयम् आत्मा अधि-अक्षरम् ओङ्कारः अधि-मात्रम् पादाः मात्राः मात्राः च पादाः अकारः उकारः मकारः इति ॥ ८ ॥

saḥ ayam ātmā adhi-akṣaram oṅkāraḥ adhi-mātram pādāḥ mātrāḥ mātrāḥ ca pādāḥ akāraḥ ukāraḥ makāraḥ iti || 8 ||

वह यह आत्मा अक्षर दृष्टि से ओंकार है ; वह मात्राओं को विषय करके स्तिथ है । पाद ही मात्रा है और मात्रा ही पाद है ; वह मात्रा अकार , उकार और मकार है ।

This same Self, in respect of the syllable, is Oṃ; and in respect of its measures, the quarters are the measures and the measures the quarters — namely a, u and m.

9

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद्वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

jagaritasthano vaishvanarokarah prathama matrapteradimattvadvapnoti ha vai sarvan kamanadishcha bhavati ya evam veda || 9 ||

जागरित-स्थानः वैश्वानरः अकारः प्रथमा मात्रा आप्तेः आदिमत्त्वात् वा आप्नोति ह वै सर्वान् कामान् आदिः च भवति यः एवम् वेद ॥ ९ ॥

jāgarita-sthānaḥ vaiśvānaraḥ akāraḥ prathamā mātrā āpteḥ ādimattvāt vā āpnoti ha vai sarvān kāmān ādiḥ ca bhavati yaḥ evam veda || 9 ||

जिसका जागृत स्थान है वह वैश्वानर व्याप्ति और आदिमत्व के कारण पेहली मात्रा अकार है । जो उपासक इस प्रकार जानता है वह सम्पूर्ण कामनाओं को प्राप्त कर लेत है और आदि होता है ।

Vaiśvānara, whose field is waking, is the letter a, the first measure — from āpti, pervading, or from being first. Whoever knows this obtains all desires and becomes the first.

10

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षात् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याऽब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥ १० ॥

svapnasthanastaijasa ukaro dvitiya matrotkarshat ubhayatvadvotkarshati ha vai gyanasantatim samanashcha bhavati nasyabrahmavitkule bhavati ya evam veda || 10 ||

स्वप्न-स्थानः तैजसः उकारः द्वितीया मात्रा उत्कर्षात् उभयत्वात् वा उत्कर्षति ह वै ज्ञान-सन्ततिम् समानः च भवति न अस्य अब्रह्म-वित्-कुले भवति यः एवम् वेद ॥ १० ॥

svapna-sthānaḥ taijasaḥ ukāraḥ dvitīyā mātrā utkarṣāt ubhayatvāt vā utkarṣati ha vai jñāna-santatim samānaḥ ca bhavati na asya abrahma-vit-kule bhavati yaḥ evam veda || 10 ||

स्वप्न जिसक स्थान है वह तैजस उत्कर्ष तथा मध्यवर्तित्व के कारण ओंकार की द्वितीय मात्रा उकार है । जो उपासक एसा जानता है वह अपनी ज्ञान सन्तान का उत्कर्ष करता है, सबके प्रति समान होता है और उसके वंश में कोइ ब्रह्म ज्ञानहीन पुरुष नही होता ।

Taijasa, whose field is dream, is the letter u, the second measure — from excellence, or from being between the two. Whoever knows this raises the lineage of knowledge, becomes equal to all, and in his family no one is born who does not know Brahman.

11

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥ ११ ॥

sushuptasthanah pragyo makarastritiya matra miterapiterva minoti ha va idam sarvamapitishcha bhavati ya evam veda || 11 ||

सुषुप्त-स्थानः प्राज्ञः मकारः तृतीया मात्रा मितेः अपीतेः वा मिनोति ह वा इदम् सर्वम् अपीतिः च भवति यः एवम् वेद ॥ ११ ॥

suṣupta-sthānaḥ prājñaḥ makāraḥ tṛtīyā mātrā miteḥ apīteḥ vā minoti ha vā idam sarvam apītiḥ ca bhavati yaḥ evam veda || 11 ||

सुषुप्ति जिसका स्थान है वह प्राज्ञ मान और लय के कारण ओंकार की तीसरी मात्रा मकार है। जो उपासक एसा जानता है वह इस सम्पूर्ण जगत् का मान प्रमाण कर लेता है और उसका लयस्थान हो जाता है ।

Prājña, whose field is deep sleep, is the letter m, the third measure — from miti, measuring, or from apīti, merging. Whoever knows this measures all this, and becomes that into which all merges.

12

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥ १२ ॥

amatrashchaturthovyavaharyah prapanchopashamah shivodvaita evamonkara atmaiva samvishatyatmanatmanam ya evam veda || 12 ||

अमात्रः चतुर्थः अव्यवहार्यः प्रपञ्च-उपशमः शिवः अद्वैतः एवम् ओङ्कारः आत्मा एव संविशति आत्मना आत्मानम् यः एवम् वेद ॥ १२ ॥

amātraḥ caturthaḥ avyavahāryaḥ prapañca-upaśamaḥ śivaḥ advaitaḥ evam oṅkāraḥ ātmā eva saṃviśati ātmanā ātmānam yaḥ evam veda || 12 ||

मात्रा रहित ओंकार तुरीय आत्मा ही है । वह अव्यवहार्य, प्रपञ्चोपशम शिव और अद्वैत है । इस प्रकार ओंकार आत्मा ही है। जो उसे इस प्रकार जानता है वह अपने आत्मा में ही प्रवेश कर जाता है ।

The fourth is without measure — beyond dealings, the coming to rest of the unfolded world, benign, without a second. Thus Oṃ is the Self itself. Whoever knows this enters the Self by the Self.