Isha Upanishad

ईशोपनिषत्

"ईशावास्यमिदं सर्वं" — eighteen mantras that close the Śukla Yajurveda, and the one traditionally listed first among the principal Upaniṣads. They set the world as something to be covered by the Lord, ask for a hundred years of work done without grasping, and hold together the pairs that look like opposites: the Self that moves and does not move, far and near, knowledge and ignorance, becoming and its end. It closes with the dying prayer to Pūṣan and to Agni.

1

ॐ ईशावास्यमिदँ सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥

ॐ ईशा वास्यम् इदम् सर्वम् यत् किम् च जगत्याम् जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्वित् धनम् ॥ १ ॥

oṃ īśā vāsyam idam sarvam yat kim ca jagatyām jagat.
tena tyaktena bhuñjīthāḥ mā gṛdhaḥ kasya svit dhanam.

ॐ (oṃ)परमात्मा का नामईशा (īśā)ईश्वर सेवास्यम् (vāsyam)ढकने योग्यइदम् (idam)यहसर्वम् (sarvam)सबयत् (yat)जोकिम् (kim)कुछच (ca)भीजगत्याम् (jagatyām)गतिशील जगत् मेंजगत् (jagat)संसारतेन (tena)उस (भाव) सेत्यक्तेन (tyaktena)त्याग के द्वाराभुञ्जीथाः (bhuñjīthāḥ)भोग करोमा (mā)मतगृधः (gṛdhaḥ)लालच करोकस्य (kasya)किसकेस्वित् (svit)भीधनम् (dhanam)धन

ॐ (oṃ)the name of the Supremeईशा (īśā)by the Lordवास्यम् (vāsyam)to be coveredइदम् (idam)thisसर्वम् (sarvam)allयत् (yat)whateverकिम् (kim)anythingच (ca)andजगत्याम् (jagatyām)in the moving worldजगत् (jagat)worldतेन (tena)by thatत्यक्तेन (tyaktena)by renunciationभुञ्जीथाः (bhuñjīthāḥ)may you enjoyमा (mā)notगृधः (gṛdhaḥ)covetकस्य (kasya)whoseस्वित् (svit)at allधनम् (dhanam)wealth

ॐ। इस चराचर जगत् में जो कुछ भी है, वह सब ईश्वर से आच्छादित है। उस त्याग के साथ भोग करो — किसी के धन का लोभ मत करो।

Oṃ. All this — whatever moves in this moving world — is to be covered by the Lord. Enjoy by that renunciation; do not covet anyone's wealth.

2

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतँ समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

कुर्वन् एव इह कर्माणि जिजीविषेत् शतम् समाः ।
एवम् त्वयि न अन्यथा इतः अस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥

kurvan eva iha karmāṇi jijīviṣet śatam samāḥ.
evam tvayi na anyathā itaḥ asti na karma lipyate nare.

कुर्वन् (kurvan)करते हुएएव (eva)हीइह (iha)यहाँकर्माणि (karmāṇi)कर्मजिजीविषेत् (jijīviṣet)जीने की इच्छा करेशतम् (śatam)सौसमाः (samāḥ)वर्षएवम् (evam)इस प्रकारत्वयि (tvayi)तुझमेंन (na)नहींअन्यथा (anyathā)दूसरा प्रकारइतः (itaḥ)इससेअस्ति (asti)हैन (na)नहींकर्म (karma)कर्मलिप्यते (lipyate)लिप्त होता हैनरे (nare)मनुष्य में

कुर्वन् (kurvan)doingएव (eva)indeedइह (iha)hereकर्माणि (karmāṇi)worksजिजीविषेत् (jijīviṣet)one should wish to liveशतम् (śatam)a hundredसमाः (samāḥ)yearsएवम् (evam)thusत्वयि (tvayi)in youन (na)notअन्यथा (anyathā)otherwiseइतः (itaḥ)than thisअस्ति (asti)isन (na)notकर्म (karma)workलिप्यते (lipyate)clingsनरे (nare)in a man

यहाँ कर्म करते हुए ही सौ वर्ष जीने की इच्छा करे। मनुष्य के लिए इसके सिवा और कोई मार्ग नहीं, जिससे कर्म उसमें लिप्त न हो।

Doing works here, one should wish to live a hundred years. For you, a man, there is no way other than this, by which work does not cling.

3

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः ।
ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥

असुर्याः नाम ते लोकाः अन्धेन तमसा आवृताः ।
तान् ते प्रेत्य अभिगच्छन्ति ये के च आत्म-हनः जनाः ॥ ३ ॥

asuryāḥ nāma te lokāḥ andhena tamasā āvṛtāḥ.
tān te pretya abhigacchanti ye ke ca ātma-hanaḥ janāḥ.

असुर्याः (asuryāḥ)असुरों केनाम (nāma)नामकते (te)वेलोकाः (lokāḥ)लोकअन्धेन (andhena)अन्धेतमसा (tamasā)अन्धकार सेआवृताः (āvṛtāḥ)ढके हुएतान् (tān)उनकोते (te)वेप्रेत्य (pretya)मरकरअभिगच्छन्ति (abhigacchanti)पहुँचते हैंये (ye)जोके (ke)कोईच (ca)भीआत्म-हनः (ātma-hanaḥ)आत्मा का हनन करने वालेजनाः (janāḥ)लोग

असुर्याः (asuryāḥ)demonicनाम (nāma)calledते (te)thoseलोकाः (lokāḥ)worldsअन्धेन (andhena)blindingतमसा (tamasā)by darknessआवृताः (āvṛtāḥ)coveredतान् (tān)to themते (te)theyप्रेत्य (pretya)after deathअभिगच्छन्ति (abhigacchanti)goये (ye)whoके (ke)anyच (ca)andआत्म-हनः (ātma-hanaḥ)slayers of the Selfजनाः (janāḥ)people

वे लोक असुरों के कहे जाते हैं, जो अन्धकार से ढके हुए हैं। जो लोग आत्मा का हनन करते हैं, वे मरकर उन्हीं लोकों को प्राप्त होते हैं।

Demonic are those worlds called, wrapped in blinding darkness. To them, after death, go those people who are slayers of the Self.

4

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥

अनेजत् एकम् मनसः जवीयः न एनत् देवाः आप्नुवन् पूर्वम् अर्षत् ।
तत् धावतः अन्यान् अत्येति तिष्ठत् तस्मिन् अपः मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥

anejat ekam manasaḥ javīyaḥ na enat devāḥ āpnuvan pūrvam arṣat.
tat dhāvataḥ anyān atyeti tiṣṭhat tasmin apaḥ mātariśvā dadhāti.

अनेजत् (anejat)अचलएकम् (ekam)एकमनसः (manasaḥ)मन सेजवीयः (javīyaḥ)अधिक तीव्रन (na)नहींएनत् (enat)इसेदेवाः (devāḥ)देवताआप्नुवन् (āpnuvan)पा सकेपूर्वम् (pūrvam)पहलेअर्षत् (arṣat)आगे बढ़ता हुआतत् (tat)वहधावतः (dhāvataḥ)दौड़ने वालों सेअन्यान् (anyān)दूसरों कोअत्येति (atyeti)पार कर जाता हैतिष्ठत् (tiṣṭhat)स्थिर रहता हुआतस्मिन् (tasmin)उसमेंअपः (apaḥ)जल (या कर्म)मातरिश्वा (mātariśvā)वायुदधाति (dadhāti)धारण करता है

अनेजत् (anejat)unmovingएकम् (ekam)oneमनसः (manasaḥ)than the mindजवीयः (javīyaḥ)swifterन (na)notएनत् (enat)itदेवाः (devāḥ)the godsआप्नुवन् (āpnuvan)reachedपूर्वम् (pūrvam)aheadअर्षत् (arṣat)speeding onतत् (tat)thatधावतः (dhāvataḥ)those who runअन्यान् (anyān)the othersअत्येति (atyeti)outrunsतिष्ठत् (tiṣṭhat)standing stillतस्मिन् (tasmin)in itअपः (apaḥ)the watersमातरिश्वा (mātariśvā)Mātariśvan, the windदधाति (dadhāti)sets

वह अचल है, एक है, मन से भी तीव्र है; देव उसे पा न सके, क्योंकि वह पहले ही आगे जा चुका था। स्थिर रहते हुए भी वह दौड़ने वालों से आगे निकल जाता है; उसी में मातरिश्वा (वायु) जल और सब कर्मों को धारण करता है।

Unmoving, one, swifter than the mind; the gods could not reach it, speeding on ahead. Standing still, it outruns all that run; in it Mātariśvan, the wind, sets the waters.

5

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके ।
तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

तत् एजति तत् न एजति तत् दूरे तत् उ अन्तिके ।
तत् अन्तः अस्य सर्वस्य तत् उ सर्वस्य अस्य बाह्यतः ॥ ५ ॥

tat ejati tat na ejati tat dūre tat u antike.
tat antaḥ asya sarvasya tat u sarvasya asya bāhyataḥ.

तत् (tat)वहएजति (ejati)चलता हैतत् (tat)वहन (na)नहींएजति (ejati)चलता हैतत् (tat)वहदूरे (dūre)दूरतत् (tat)वहउ (u)हीअन्तिके (antike)पासतत् (tat)वहअन्तः (antaḥ)भीतरअस्य (asya)इससर्वस्य (sarvasya)सबकेतत् (tat)वहउ (u)हीसर्वस्य (sarvasya)सबकेअस्य (asya)इसबाह्यतः (bāhyataḥ)बाहर

तत् (tat)thatएजति (ejati)movesतत् (tat)thatन (na)notएजति (ejati)movesतत् (tat)thatदूरे (dūre)farतत् (tat)thatउ (u)indeedअन्तिके (antike)nearतत् (tat)thatअन्तः (antaḥ)withinअस्य (asya)of thisसर्वस्य (sarvasya)of allतत् (tat)thatउ (u)indeedसर्वस्य (sarvasya)of allअस्य (asya)of thisबाह्यतः (bāhyataḥ)outside

वह चलता है और नहीं भी चलता; वह दूर है और वही पास भी। वह इस सबके भीतर है, और वही इस सबके बाहर भी।

It moves, and it moves not; it is far, and it is near. It is within all this, and it is outside all this.

6

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥

यः तु सर्वाणि भूतानि आत्मनि एव अनुपश्यति ।
सर्व-भूतेषु च आत्मानम् ततः न विजुगुप्सते ॥ ६ ॥

yaḥ tu sarvāṇi bhūtāni ātmani eva anupaśyati.
sarva-bhūteṣu ca ātmānam tataḥ na vijugupsate.

यः (yaḥ)जोतु (tu)तोसर्वाणि (sarvāṇi)सबभूतानि (bhūtāni)भूतों कोआत्मनि (ātmani)आत्मा मेंएव (eva)हीअनुपश्यति (anupaśyati)देखता हैसर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu)सब भूतों मेंच (ca)औरआत्मानम् (ātmānam)आत्मा कोततः (tataḥ)उसके बादन (na)नहींविजुगुप्सते (vijugupsate)घृणा करता है

यः (yaḥ)whoतु (tu)butसर्वाणि (sarvāṇi)allभूतानि (bhūtāni)beingsआत्मनि (ātmani)in the Selfएव (eva)aloneअनुपश्यति (anupaśyati)seesसर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu)in all beingsच (ca)andआत्मानम् (ātmānam)the Selfततः (tataḥ)thereafterन (na)notविजुगुप्सते (vijugupsate)shrinks from anything

जो सब भूतों को अपनी ही आत्मा में देखता है, और सब भूतों में आत्मा को — वह फिर किसी से घृणा नहीं करता।

One who sees all beings in the Self alone, and the Self in all beings, shrinks from nothing thereafter.

7

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः ।
तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मा एव अभूत् विजानतः ।
तत्र कः मोहः कः शोकः एकत्वम् अनुपश्यतः ॥ ७ ॥

yasmin sarvāṇi bhūtāni ātmā eva abhūt vijānataḥ.
tatra kaḥ mohaḥ kaḥ śokaḥ ekatvam anupaśyataḥ.

यस्मिन् (yasmin)जिसमेंसर्वाणि (sarvāṇi)सबभूतानि (bhūtāni)भूतआत्मा (ātmā)आत्माएव (eva)हीअभूत् (abhūt)हो गएविजानतः (vijānataḥ)जानने वाले के लिएतत्र (tatra)वहाँकः (kaḥ)कौन-सामोहः (mohaḥ)मोहकः (kaḥ)कौन-साशोकः (śokaḥ)शोकएकत्वम् (ekatvam)एकत्व कोअनुपश्यतः (anupaśyataḥ)देखने वाले के लिए

यस्मिन् (yasmin)in whomसर्वाणि (sarvāṇi)allभूतानि (bhūtāni)beingsआत्मा (ātmā)the Selfएव (eva)aloneअभूत् (abhūt)have becomeविजानतः (vijānataḥ)for the one who knowsतत्र (tatra)thereकः (kaḥ)whatमोहः (mohaḥ)delusionकः (kaḥ)whatशोकः (śokaḥ)sorrowएकत्वम् (ekatvam)onenessअनुपश्यतः (anupaśyataḥ)for one who sees

जिस ज्ञानी के लिए सब भूत आत्मा ही हो गए — एकत्व को देखने वाले उस पुरुष को फिर कैसा मोह और कैसा शोक?

When, for the one who knows, all beings have become the Self alone — what delusion, what sorrow, is there for him who sees oneness?

8

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरँ शुद्धमपापविद्धम् ।
कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥

सः पर्यगात् शुक्रम् अकायम् अव्रणम् अस्नाविरम् शुद्धम् अपाप-विद्धम् ।
कविः मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतः अर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥

saḥ paryagāt śukram akāyam avraṇam asnāviram śuddham apāpa-viddham.
kaviḥ manīṣī paribhūḥ svayambhūḥ yāthātathyataḥ arthān vyadadhāt śāśvatībhyaḥ samābhyaḥ.

सः (saḥ)वहपर्यगात् (paryagāt)सर्वत्र व्याप्त हुआशुक्रम् (śukram)तेजोमयअकायम् (akāyam)शरीर-रहितअव्रणम् (avraṇam)क्षत-रहितअस्नाविरम् (asnāviram)स्नायु-रहितशुद्धम् (śuddham)शुद्धअपाप-विद्धम् (apāpa-viddham)पाप से अछूताकविः (kaviḥ)कविमनीषी (manīṣī)मनीषीपरिभूः (paribhūḥ)सबके ऊपरस्वयम्भूः (svayambhūḥ)स्वयम्भूयाथातथ्यतः (yāthātathyataḥ)यथावत्अर्थान् (arthān)पदार्थों कोव्यदधात् (vyadadhāt)विधान कियाशाश्वतीभ्यः (śāśvatībhyaḥ)शाश्वतसमाभ्यः (samābhyaḥ)वर्षों तक

सः (saḥ)heपर्यगात् (paryagāt)has gone all roundशुक्रम् (śukram)radiantअकायम् (akāyam)bodilessअव्रणम् (avraṇam)unwoundedअस्नाविरम् (asnāviram)without sinewशुद्धम् (śuddham)pureअपाप-विद्धम् (apāpa-viddham)untouched by evilकविः (kaviḥ)seerमनीषी (manīṣī)thinkerपरिभूः (paribhūḥ)all-surpassingस्वयम्भूः (svayambhūḥ)self-existentयाथातथ्यतः (yāthātathyataḥ)as each truly isअर्थान् (arthān)thingsव्यदधात् (vyadadhāt)ordainedशाश्वतीभ्यः (śāśvatībhyaḥ)everlastingसमाभ्यः (samābhyaḥ)through the years

वह सर्वत्र व्याप्त है — तेजोमय, शरीर-रहित, क्षत-रहित, स्नायु-रहित, शुद्ध और पाप से अछूता। वह कवि है, मनीषी है, सबके ऊपर है, स्वयम्भू है; उसी ने शाश्वत वर्षों तक सब पदार्थों का यथावत् विधान किया है।

He has reached everywhere — radiant, bodiless, unwounded, without sinew, pure, untouched by evil. Seer, thinker, all-surpassing, self-existent: he has ordered things each according to its nature, through the everlasting years.

9

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः ॥ ९ ॥

अन्धम् तमः प्रविशन्ति ये अविद्याम् उपासते ।
ततः भूयः इव ते तमः ये उ विद्यायाम् रताः ॥ ९ ॥

andham tamaḥ praviśanti ye avidyām upāsate.
tataḥ bhūyaḥ iva te tamaḥ ye u vidyāyām ratāḥ.

अन्धम् (andham)घनेतमः (tamaḥ)अन्धकारप्रविशन्ति (praviśanti)प्रवेश करते हैंये (ye)जोअविद्याम् (avidyām)अविद्या कीउपासते (upāsate)उपासना करते हैंततः (tataḥ)उससेभूयः (bhūyaḥ)अधिकइव (iva)मानोते (te)वेतमः (tamaḥ)अन्धकार मेंये (ye)जोउ (u)हीविद्यायाम् (vidyāyām)विद्या मेंरताः (ratāḥ)रत हैं

अन्धम् (andham)blindतमः (tamaḥ)darknessप्रविशन्ति (praviśanti)enterये (ye)whoअविद्याम् (avidyām)ignoranceउपासते (upāsate)worshipततः (tataḥ)than thatभूयः (bhūyaḥ)greaterइव (iva)as it wereते (te)theyतमः (tamaḥ)into darknessये (ye)whoउ (u)indeedविद्यायाम् (vidyāyām)in knowledgeरताः (ratāḥ)delight

जो अविद्या की उपासना करते हैं, वे अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो केवल विद्या में ही रत हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में।

Into blind darkness enter those who worship ignorance; into darkness greater than that, as it were, those who delight in knowledge alone.

10

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥

अन्यत् एव आहुः विद्यया अन्यत् आहुः अविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणाम् ये नः तत् विचचक्षिरे ॥ १० ॥

anyat eva āhuḥ vidyayā anyat āhuḥ avidyayā.
iti śuśruma dhīrāṇām ye naḥ tat vicacakṣire.

अन्यत् (anyat)और हीएव (eva)हीआहुः (āhuḥ)कहते हैंविद्यया (vidyayā)विद्या सेअन्यत् (anyat)औरआहुः (āhuḥ)कहते हैंअविद्यया (avidyayā)अविद्या सेइति (iti)ऐसाशुश्रुम (śuśruma)हमने सुनाधीराणाम् (dhīrāṇām)धीर पुरुषों सेये (ye)जिन्होंनेनः (naḥ)हमेंतत् (tat)वहविचचक्षिरे (vicacakṣire)समझाया

अन्यत् (anyat)anotherएव (eva)indeedआहुः (āhuḥ)they sayविद्यया (vidyayā)by knowledgeअन्यत् (anyat)anotherआहुः (āhuḥ)they sayअविद्यया (avidyayā)by ignoranceइति (iti)soशुश्रुम (śuśruma)we have heardधीराणाम् (dhīrāṇām)from the wiseये (ye)whoनः (naḥ)to usतत् (tat)thatविचचक्षिरे (vicacakṣire)made plain

विद्या से कुछ और ही फल कहा जाता है, और अविद्या से कुछ और — ऐसा हमने उन धीर पुरुषों से सुना है जिन्होंने हमें यह समझाया।

One thing, they say, comes of knowledge; another, they say, of ignorance — so we have heard from the wise who made that plain to us.

11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥

विद्याम् च अविद्याम् च यः तत् वेद उभयम् सह ।
अविद्यया मृत्युम् तीर्त्वा विद्यया अमृतम् अश्नुते ॥ ११ ॥

vidyām ca avidyām ca yaḥ tat veda ubhayam saha.
avidyayā mṛtyum tīrtvā vidyayā amṛtam aśnute.

विद्याम् (vidyām)विद्या कोच (ca)औरअविद्याम् (avidyām)अविद्या कोच (ca)औरयः (yaḥ)जोतत् (tat)उसेवेद (veda)जानता हैउभयम् (ubhayam)दोनोंसह (saha)साथ-साथअविद्यया (avidyayā)अविद्या सेमृत्युम् (mṛtyum)मृत्यु कोतीर्त्वा (tīrtvā)पार करकेविद्यया (vidyayā)विद्या सेअमृतम् (amṛtam)अमृत कोअश्नुते (aśnute)प्राप्त करता है

विद्याम् (vidyām)knowledgeच (ca)andअविद्याम् (avidyām)ignoranceच (ca)andयः (yaḥ)whoतत् (tat)thatवेद (veda)knowsउभयम् (ubhayam)bothसह (saha)togetherअविद्यया (avidyayā)by ignoranceमृत्युम् (mṛtyum)deathतीर्त्वा (tīrtvā)having crossedविद्यया (vidyayā)by knowledgeअमृतम् (amṛtam)the deathlessअश्नुते (aśnute)attains

जो विद्या और अविद्या — दोनों को एक साथ जानता है, वह अविद्या से मृत्यु को पार कर विद्या से अमृत को प्राप्त करता है।

One who knows both knowledge and ignorance together crosses death by ignorance and attains the deathless by knowledge.

12

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥ १२ ॥

अन्धम् तमः प्रविशन्ति ये असम्भूतिम् उपासते ।
ततः भूयः इव ते तमः ये उ सम्भूत्याम् रताः ॥ १२ ॥

andham tamaḥ praviśanti ye asambhūtim upāsate.
tataḥ bhūyaḥ iva te tamaḥ ye u sambhūtyām ratāḥ.

अन्धम् (andham)घनेतमः (tamaḥ)अन्धकारप्रविशन्ति (praviśanti)प्रवेश करते हैंये (ye)जोअसम्भूतिम् (asambhūtim)असम्भूति कीउपासते (upāsate)उपासना करते हैंततः (tataḥ)उससेभूयः (bhūyaḥ)अधिकइव (iva)मानोते (te)वेतमः (tamaḥ)अन्धकार मेंये (ye)जोउ (u)हीसम्भूत्याम् (sambhūtyām)सम्भूति मेंरताः (ratāḥ)रत हैं

अन्धम् (andham)blindतमः (tamaḥ)darknessप्रविशन्ति (praviśanti)enterये (ye)whoअसम्भूतिम् (asambhūtim)non-becomingउपासते (upāsate)worshipततः (tataḥ)than thatभूयः (bhūyaḥ)greaterइव (iva)as it wereते (te)theyतमः (tamaḥ)into darknessये (ye)whoउ (u)indeedसम्भूत्याम् (sambhūtyām)in becomingरताः (ratāḥ)delight

जो असम्भूति की उपासना करते हैं, वे अन्धकार में प्रवेश करते हैं; और जो केवल सम्भूति में ही रत हैं, वे मानो उससे भी अधिक अन्धकार में।

Into blind darkness enter those who worship non-becoming; into darkness greater than that, as it were, those who delight in becoming.

13

अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥

अन्यत् एव आहुः सम्भवात् अन्यत् आहुः असम्भवात् ।
इति शुश्रुम धीराणाम् ये नः तत् विचचक्षिरे ॥ १३ ॥

anyat eva āhuḥ sambhavāt anyat āhuḥ asambhavāt.
iti śuśruma dhīrāṇām ye naḥ tat vicacakṣire.

अन्यत् (anyat)और हीएव (eva)हीआहुः (āhuḥ)कहते हैंसम्भवात् (sambhavāt)सम्भव सेअन्यत् (anyat)औरआहुः (āhuḥ)कहते हैंअसम्भवात् (asambhavāt)असम्भव सेइति (iti)ऐसाशुश्रुम (śuśruma)हमने सुनाधीराणाम् (dhīrāṇām)धीर पुरुषों सेये (ye)जिन्होंनेनः (naḥ)हमेंतत् (tat)वहविचचक्षिरे (vicacakṣire)समझाया

अन्यत् (anyat)anotherएव (eva)indeedआहुः (āhuḥ)they sayसम्भवात् (sambhavāt)by becomingअन्यत् (anyat)anotherआहुः (āhuḥ)they sayअसम्भवात् (asambhavāt)by non-becomingइति (iti)soशुश्रुम (śuśruma)we have heardधीराणाम् (dhīrāṇām)from the wiseये (ye)whoनः (naḥ)to usतत् (tat)thatविचचक्षिरे (vicacakṣire)made plain

सम्भव से कुछ और ही फल कहा जाता है, और असम्भव से कुछ और — ऐसा हमने उन धीर पुरुषों से सुना है जिन्होंने हमें यह समझाया।

One thing, they say, comes of becoming; another, they say, of non-becoming — so we have heard from the wise who made that plain to us.

14

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह ।
विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥

सम्भूतिम् च विनाशम् च यः तत् वेद उभयम् सह ।
विनाशेन मृत्युम् तीर्त्वा सम्भूत्या अमृतम् अश्नुते ॥ १४ ॥

sambhūtim ca vināśam ca yaḥ tat veda ubhayam saha.
vināśena mṛtyum tīrtvā sambhūtyā amṛtam aśnute.

सम्भूतिम् (sambhūtim)सम्भूति कोच (ca)औरविनाशम् (vināśam)विनाश कोच (ca)औरयः (yaḥ)जोतत् (tat)उसेवेद (veda)जानता हैउभयम् (ubhayam)दोनोंसह (saha)साथ-साथविनाशेन (vināśena)विनाश सेमृत्युम् (mṛtyum)मृत्यु कोतीर्त्वा (tīrtvā)पार करकेसम्भूत्या (sambhūtyā)सम्भूति सेअमृतम् (amṛtam)अमृत कोअश्नुते (aśnute)प्राप्त करता है

सम्भूतिम् (sambhūtim)becomingच (ca)andविनाशम् (vināśam)destructionच (ca)andयः (yaḥ)whoतत् (tat)thatवेद (veda)knowsउभयम् (ubhayam)bothसह (saha)togetherविनाशेन (vināśena)by destructionमृत्युम् (mṛtyum)deathतीर्त्वा (tīrtvā)having crossedसम्भूत्या (sambhūtyā)by becomingअमृतम् (amṛtam)the deathlessअश्नुते (aśnute)attains

जो सम्भूति और विनाश — दोनों को एक साथ जानता है, वह विनाश से मृत्यु को पार कर सम्भूति से अमृत को प्राप्त करता है।

One who knows both becoming and destruction together crosses death by destruction and attains the deathless by becoming.

15

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्य अपिहितम् मुखम् ।
तत् त्वम् पूषन् अपावृणु सत्य-धर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

hiraṇmayena pātreṇa satyasya apihitam mukham.
tat tvam pūṣan apāvṛṇu satya-dharmāya dṛṣṭaye.

हिरण्मयेन (hiraṇmayena)स्वर्णमयपात्रेण (pātreṇa)पात्र सेसत्यस्य (satyasya)सत्य काअपिहितम् (apihitam)ढका हुआमुखम् (mukham)मुखतत् (tat)उसेत्वम् (tvam)आपपूषन् (pūṣan)हे पूषन्अपावृणु (apāvṛṇu)हटा दीजिएसत्य-धर्माय (satya-dharmāya)सत्यधर्मी के लिएदृष्टये (dṛṣṭaye)दर्शन के लिए

हिरण्मयेन (hiraṇmayena)goldenपात्रेण (pātreṇa)by a vesselसत्यस्य (satyasya)of truthअपिहितम् (apihitam)covered overमुखम् (mukham)faceतत् (tat)thatत्वम् (tvam)youपूषन् (pūṣan)O Pūṣanअपावृणु (apāvṛṇu)uncoverसत्य-धर्माय (satya-dharmāya)for one whose law is truthदृष्टये (dṛṣṭaye)for the sight

सत्य का मुख स्वर्णमय पात्र से ढका हुआ है। हे पूषन्, उसे हटा दीजिए, जिससे सत्यधर्मी को उसका दर्शन हो।

The face of truth is covered over by a golden vessel. O Pūṣan, uncover it, for the sight of one whose law is truth.

16

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः ।
यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥

पूषन् एक-ऋषे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः ।
यत् ते रूपम् कल्याणतमम् तत् ते पश्यामि यः असौ असौ पुरुषः सः अहम् अस्मि ॥ १६ ॥

pūṣan eka-ṛṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ.
yat te rūpam kalyāṇatamam tat te paśyāmi yaḥ asau asau puruṣaḥ saḥ aham asmi.

पूषन् (pūṣan)हे पूषन्एक-ऋषे (eka-ṛṣe)हे एकाकी द्रष्टायम (yama)हे यमसूर्य (sūrya)हे सूर्यप्राजापत्य (prājāpatya)हे प्रजापति-पुत्रव्यूह (vyūha)फैला दीजिएरश्मीन् (raśmīn)किरणों कोसमूह (samūha)समेट लीजिएतेजः (tejaḥ)तेज कोयत् (yat)जोते (te)आपकारूपम् (rūpam)रूपकल्याणतमम् (kalyāṇatamam)अत्यन्त कल्याणमयतत् (tat)उसेते (te)आपकेपश्यामि (paśyāmi)देखता हूँयः (yaḥ)जोअसौ (asau)वहअसौ (asau)वहपुरुषः (puruṣaḥ)पुरुषसः (saḥ)वहीअहम् (aham)मैंअस्मि (asmi)हूँ

पूषन् (pūṣan)O Pūṣanएक-ऋषे (eka-ṛṣe)O sole seerयम (yama)O Yamaसूर्य (sūrya)O Sūryaप्राजापत्य (prājāpatya)O child of Prajāpatiव्यूह (vyūha)spread apartरश्मीन् (raśmīn)the raysसमूह (samūha)gather inतेजः (tejaḥ)your blazeयत् (yat)whichते (te)yourरूपम् (rūpam)formकल्याणतमम् (kalyāṇatamam)most blessedतत् (tat)thatते (te)of youपश्यामि (paśyāmi)I beholdयः (yaḥ)whoअसौ (asau)yonderअसौ (asau)yonderपुरुषः (puruṣaḥ)Personसः (saḥ)heअहम् (aham)Iअस्मि (asmi)am

हे पूषन्, हे एकर्षि, हे यम, हे सूर्य, हे प्रजापति-पुत्र — अपनी किरणों को फैला दीजिए, अपने तेज को समेट लीजिए। आपका जो कल्याणतम रूप है, उसे मैं देखता हूँ। वह जो पुरुष वहाँ है, वही मैं हूँ।

O Pūṣan, sole seer, Yama, Sūrya, child of Prajāpati — spread your rays apart, gather in your blaze. That form of yours which is most blessed, that I behold. That Person yonder — he am I.

17

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तँ शरीरम् ।
ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥ १७ ॥

वायुः अनिलम् अमृतम् अथ इदम् भस्म-अन्तम् शरीरम् ।
ॐ क्रतो स्मर कृतम् स्मर क्रतो स्मर कृतम् स्मर ॥ १७ ॥

vāyuḥ anilam amṛtam atha idam bhasma-antam śarīram.
oṃ krato smara kṛtam smara krato smara kṛtam smara.

वायुः (vāyuḥ)प्राण-वायुअनिलम् (anilam)वायु मेंअमृतम् (amṛtam)अमरअथ (atha)अबइदम् (idam)यहभस्म-अन्तम् (bhasma-antam)भस्म में अन्त होने वालाशरीरम् (śarīram)शरीरॐ (oṃ)ॐक्रतो (krato)हे संकल्पस्मर (smara)स्मरण करकृतम् (kṛtam)किए हुए कोस्मर (smara)स्मरण करक्रतो (krato)हे संकल्पस्मर (smara)स्मरण करकृतम् (kṛtam)किए हुए कोस्मर (smara)स्मरण कर

वायुः (vāyuḥ)the breathअनिलम् (anilam)to the windअमृतम् (amṛtam)immortalअथ (atha)nowइदम् (idam)thisभस्म-अन्तम् (bhasma-antam)ending in ashesशरीरम् (śarīram)bodyॐ (oṃ)Oṃक्रतो (krato)O willस्मर (smara)rememberकृतम् (kṛtam)what was doneस्मर (smara)rememberक्रतो (krato)O willस्मर (smara)rememberकृतम् (kṛtam)what was doneस्मर (smara)remember

अब यह प्राण अमर वायु में लीन हो, और यह शरीर भस्म में समाप्त हो। ॐ। हे संकल्प, स्मरण कर — जो किया है उसे स्मरण कर; हे संकल्प, स्मरण कर — जो किया है उसे स्मरण कर।

Now let the breath go to the immortal wind, and let this body end in ashes. Oṃ. O will, remember — remember what was done; O will, remember — remember what was done.

18

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ १८ ॥

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
युयोधि अस्मत् जुहुराणम् एनः भूयिष्ठाम् ते नमः उक्तिम् विधेम ॥ १८ ॥

agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān.
yuyodhi asmat juhurāṇam enaḥ bhūyiṣṭhām te namaḥ uktim vidhema.

अग्ने (agne)हे अग्निनय (naya)ले चलिएसुपथा (supathā)सन्मार्ग सेराये (rāye)ऐश्वर्य के लिएअस्मान् (asmān)हमेंविश्वानि (viśvāni)सबदेव (deva)हे देववयुनानि (vayunāni)कर्मों कोविद्वान् (vidvān)जानने वालेयुयोधि (yuyodhi)दूर कीजिएअस्मत् (asmat)हमसेजुहुराणम् (juhurāṇam)कुटिलएनः (enaḥ)पापभूयिष्ठाम् (bhūyiṣṭhām)बहुत अधिकते (te)आपकोनमः (namaḥ)नमस्कारउक्तिम् (uktim)वचनविधेम (vidhema)अर्पित करें

अग्ने (agne)O Agniनय (naya)leadसुपथा (supathā)by the good pathराये (rāye)to richesअस्मान् (asmān)usविश्वानि (viśvāni)allदेव (deva)O godवयुनानि (vayunāni)waysविद्वान् (vidvān)knowingयुयोधि (yuyodhi)keep awayअस्मत् (asmat)from usजुहुराणम् (juhurāṇam)crookedएनः (enaḥ)sinभूयिष्ठाम् (bhūyiṣṭhām)fullestते (te)to youनमः (namaḥ)homageउक्तिम् (uktim)wordविधेम (vidhema)we offer

हे अग्नि, हमें सन्मार्ग से ऐश्वर्य की ओर ले चलिए; हे देव, आप हमारे सब कर्मों को जानते हैं। हमसे कुटिल पाप को दूर कीजिए — हम आपको बारम्बार नमस्कार करते हैं।

O Agni, lead us by the good path to riches; O god, you who know all our ways. Keep the crooked sin away from us — to you we offer our fullest word of homage.