Rudrashtakam

रुद्राष्टकम्

An eight-verse hymn to Shiva as Rudra, opening "namāmīśamīśāna" — I bow to you, Lord Īśāna. Composed in Sanskrit by Goswami Tulsidas and set in the Uttarkāṇḍ of the Rāmcharitmānas, it praises Shiva as formless and beyond speech and thought, then pleads for grace from one who knows neither yoga nor ritual.

1

नमामीशमीशान निर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम्।

namamishamishana nirvanarupam vibhum vyapakam brahmavedasvarupam

namāmīśamīśāna nirvāṇarūpaṃ vibhuṃ vyāpakaṃ brahmavedasvarūpam

हे ईशान! मैं आपको नमस्कार करता हूँ — जो निर्वाण-स्वरूप, सर्वव्यापक विभु और ब्रह्म तथा वेद के स्वरूप हैं।

I bow to you, Lord Īśāna — you whose very form is liberation, the all-pervading and omnipresent one, the essence of Brahman and of the Vedas.

निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम्॥

nijam nirgunam nirvikalpam niriham chidakashamakashavasam bhajeham

nijaṃ nirguṇaṃ nirvikalpaṃ nirīhaṃ cidākāśamākāśavāsaṃ bhaje'ham

जो अपने आप में स्थित, निर्गुण, निर्विकल्प और इच्छारहित हैं — उस चिदाकाश-स्वरूप और आकाश में वास करने वाले को मैं भजता हूँ।

Self-existent, without attributes, beyond all alternatives, free of desire — I worship him who is the sky of consciousness and who dwells in space itself.

2

निराकारमोंकारमूलं तुरीयं गिरा ज्ञान गोतीतमीशं गिरीशम्।

nirakaramomkaramulam turiyam gira gyana gotitamisham girisham

nirākāramoṃkāramūlaṃ turīyaṃ girā jñāna gotītamīśaṃ girīśam

जो निराकार हैं, ओंकार के मूल हैं, तुरीय अवस्था हैं, और वाणी, ज्ञान तथा इन्द्रियों से परे हैं — उन ईश गिरीश को,

Formless, the root of Oṃ, the fourth state beyond waking, dream and sleep, past speech and knowledge and the senses — the Lord, the master of the mountain,

करालं महाकाल कालं कृपालं गुणागार संसारपारं नतोऽहम्॥

karalam mahakala kalam kripalam gunagara sansaraparam natoham

karālaṃ mahākāla kālaṃ kṛpālaṃ guṇāgāra saṃsārapāraṃ nato'ham

जो कराल हैं, महाकाल के भी काल हैं, फिर भी कृपालु हैं, गुणों के धाम और संसार से परे हैं — उन्हें मैं नमन करता हूँ।

terrible in aspect, the death even of Death, yet full of grace, the abode of every virtue, beyond the round of birth — to him I bow.

3

तुषाराद्रि संकाश गौरं गभीरं मनोभूत कोटिप्रभा श्री शरीरम्।

tusharadri sankasha gauram gabhiram manobhuta kotiprabha shri shariram

tuṣārādri saṃkāśa gauraṃ gabhīraṃ manobhūta koṭiprabhā śrī śarīram

जो हिमालय के समान गौर वर्ण और गम्भीर हैं, और जिनका श्री-शरीर करोड़ों कामदेवों-सी प्रभा लिए है,

Fair as the snow-clad mountain and grave in bearing, his radiant body shining with the splendour of ten million Kāmadevas,

स्फुरन्मौलि कल्लोलिनी चारु गंगा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजंगा॥

sphuranmauli kallolini charu ganga lasadbhalabalendu kanthe bhujanga

sphuranmauli kallolinī cāru gaṅgā lasadbhālabālendu kaṇṭhe bhujaṅgā

जिनके मस्तक पर लहराती हुई सुन्दर गंगा शोभित हैं, ललाट पर बाल-चन्द्रमा दमकता है और कण्ठ में सर्प सुशोभित है।

on his head the lovely Gaṅgā tossing her waves, on his brow the gleaming crescent moon, and about his throat the serpent.

4

चलत्कुण्डलं भ्रू सुनेत्रं विशालं प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम्।

chalatkundalam bhru sunetram vishalam prasannananam nilakantham dayalam

calatkuṇḍalaṃ bhrū sunetraṃ viśālaṃ prasannānanaṃ nīlakaṇṭhaṃ dayālam

जिनके कुण्डल हिल रहे हैं, भौंहें सुन्दर और नेत्र विशाल हैं, मुख प्रसन्न है, कण्ठ नीला है, और जो दयालु हैं —

His earrings swaying, his brows fine and his wide eyes beautiful, his face serene, his throat blue, and he full of compassion —

मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं प्रियं शंकरं सर्वनाथं भजामि॥

mrigadhishacharmambaram mundamalam priyam shankaram sarvanatham bhajami

mṛgādhīśacarmāmbaraṃ muṇḍamālaṃ priyaṃ śaṃkaraṃ sarvanāthaṃ bhajāmi

जो सिंह-चर्म का वस्त्र और मुण्डों की माला धारण करते हैं — उन प्रिय शंकर, सबके नाथ को मैं भजता हूँ।

robed in the lion's hide and garlanded with skulls — him I worship, beloved Śaṅkara, the Lord of all.

5

प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं अखण्डं अजं भानुकोटिप्रकाशम्।

prachandam prakrishtam pragalbham paresham akhandam ajam bhanukotiprakasham

pracaṇḍaṃ prakṛṣṭaṃ pragalbhaṃ pareśaṃ akhaṇḍaṃ ajaṃ bhānukoṭiprakāśam

जो प्रचण्ड, श्रेष्ठ, प्रगल्भ और परमेश्वर हैं; अखण्ड, अजन्मा और करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाशमान हैं;

Fierce, exalted, bold, the supreme Lord; undivided, unborn, blazing with the light of ten million suns;

त्रयःशूल निर्मूलनं शूलपाणिं भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम्॥

trayahshula nirmulanam shulapanim bhajeham bhavanipatim bhavagamyam

trayaḥśūla nirmūlanaṃ śūlapāṇiṃ bhaje'haṃ bhavānīpatiṃ bhāvagamyam

जो तीनों शूलों (तापों) को जड़ से मिटाने वाले और हाथ में त्रिशूल धारण करने वाले हैं — उन भवानी-पति को, जो केवल भाव से प्राप्त होते हैं, मैं भजता हूँ।

uprooter of the three piercing sorrows, trident in hand — I worship the consort of Bhavānī, who is reached by love alone.

6

कलातीत कल्याण कल्पान्तकारी सदा सज्जनानन्ददाता पुरारी।

kalatita kalyana kalpantakari sada sajjananandadata purari

kalātīta kalyāṇa kalpāntakārī sadā sajjanānandadātā purārī

जो कलाओं और काल से परे, कल्याण-स्वरूप और कल्प के अन्त में संहार करने वाले हैं; जो सदा सज्जनों को आनन्द देने वाले और त्रिपुर के नाशक हैं;

Beyond all reckoning of time, auspiciousness itself, who brings the aeon to its close; ever the giver of joy to the good, the destroyer of Tripura;

चिदानन्द संदोह मोहापहारी प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी॥

chidananda sandoha mohapahari prasida prasida prabho manmathari

cidānanda saṃdoha mohāpahārī prasīda prasīda prabho manmathārī

जो चिदानन्द के पुंज और मोह को हर लेने वाले हैं — हे कामदेव के शत्रु, हे प्रभो, प्रसन्न होइए, प्रसन्न होइए।

the very mass of consciousness and bliss, stealer of delusion — be gracious, be gracious, O Lord, foe of Manmatha.

7

न यावद् उमानाथ पादारविन्दं भजन्तीह लोके परे वा नराणाम्।

na yavad umanatha padaravindam bhajantiha loke pare va naranam

na yāvad umānātha pādāravindaṃ bhajantīha loke pare vā narāṇām

हे उमानाथ! जब तक मनुष्य आपके चरण-कमलों का भजन नहीं करते — न इस लोक में, न परलोक में —

O Lord of Umā, so long as people do not worship your lotus feet, whether in this world or the next,

न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासम्॥

na tavatsukham shanti santapanasham prasida prabho sarvabhutadhivasam

na tāvatsukhaṃ śānti santāpanāśaṃ prasīda prabho sarvabhūtādhivāsam

तब तक उन्हें न सुख मिलता है, न शान्ति, और न संतापों का नाश होता है। हे प्रभो, हे सब भूतों में वास करने वाले, प्रसन्न होइए।

until then they find neither happiness nor peace nor any end to their anguish. Be gracious, O Lord, dweller within all beings.

8

न जानामि योगं जपं नैव पूजां नतोऽहं सदा सर्वदा शम्भु तुभ्यम्।

na janami yogam japam naiva pujam natoham sada sarvada shambhu tubhyam

na jānāmi yogaṃ japaṃ naiva pūjāṃ nato'haṃ sadā sarvadā śambhu tubhyam

मैं न योग जानता हूँ, न जप, न पूजा — हे शम्भु, मैं तो सदा-सर्वदा केवल आपको नमस्कार करता हूँ।

I know neither yoga nor recitation nor the rites of worship — O Śambhu, I only bow to you, always and in every way.

जरा जन्म दुःखौघ तातप्यमानं प्रभो पाहि आपन्नमामीश शम्भो॥

jara janma duhkhaugha tatapyamanam prabho pahi apannamamisha shambho

jarā janma duḥkhaugha tātapyamānaṃ prabho pāhi āpannamāmīśa śambho

बुढ़ापे, जन्म और दुखों के समूह से तपते हुए मुझ आपद्ग्रस्त की रक्षा कीजिए — हे ईश, हे शम्भो, मैं आपको नमस्कार करता हूँ।

Scorched by old age, by birth, and by the flood of sorrows, protect me in my distress — I bow to you, O Lord Śambhu.

Phalashrutiफलश्रुति

रुद्राष्टकमिदं प्रोक्तं विप्रेण हरतोषये।

rudrashtakamidam proktam viprena haratoshaye

rudrāṣṭakamidaṃ proktaṃ vipreṇa haratoṣaye

यह रुद्राष्टक एक विप्र द्वारा शिवजी को प्रसन्न करने के लिए कहा गया।

This Rudrāṣṭaka was uttered by a brāhmaṇa for the pleasing of Hara.

ये पठन्ति नरा भक्त्या तेषां शम्भुः प्रसीदति॥

ye pathanti nara bhaktya tesham shambhuh prasidati

ye paṭhanti narā bhaktyā teṣāṃ śambhuḥ prasīdati

जो मनुष्य इसे भक्तिपूर्वक पढ़ते हैं, उन पर शम्भु प्रसन्न होते हैं।

Upon those who recite it with devotion, Śambhu bestows his grace.