Rama Raksha Stotram

श्रीरामरक्षास्तोत्रम्

Budha Kauśika's armour of Rāma's names, which — its fifteenth verse says — Śiva taught him in a dream. Verse by verse the names of Rāma are set to guard each part of the body; the hymn then praises the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, takes refuge in Rāma and in Hanumān, and closes on the name of Rāma as equal to a thousand names.

1

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥ १ ॥

charitam raghunathasya shatakotipravistaram |
ekaikamaksharam punsam mahapatakanashanam || 1 ||

चरितम् रघुनाथस्य शत-कोटि-प्रविस्तरम् ।
एक-एकम् अक्षरम् पुंसाम् महा-पातक-नाशनम् ॥ १ ॥

caritam raghunāthasya śata-koṭi-pravistaram |
eka-ekam akṣaram puṃsām mahā-pātaka-nāśanam || 1 ||

श्री रघुनाथ का चरित्र सौ करोड़ के विस्तार वाला है; उसका एक-एक अक्षर मनुष्यों के बड़े-से-बड़े पापों का नाश करने वाला है।

The story of Raghunātha runs to a hundred crore, and every single syllable of it destroys the gravest sins of men.

2

ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम् ।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥ २ ॥

dhyatva nilotpalashyamam ramam rajivalochanam |
janakilakshmanopetam jatamukutamanditam || 2 ||

ध्यात्वा नील-उत्पल-श्यामम् रामम् राजीव-लोचनम् ।
जानकी-लक्ष्मण-उपेतम् जटा-मुकुट-मण्डितम् ॥ २ ॥

dhyātvā nīla-utpala-śyāmam rāmam rājīva-locanam |
jānakī-lakṣmaṇa-upetam jaṭā-mukuṭa-maṇḍitam || 2 ||

नील कमल के समान श्याम, कमल-नयन, जानकी और लक्ष्मण के साथ विराजमान, जटाओं के मुकुट से सुशोभित श्रीराम का ध्यान करके —

Having meditated on Rāma — dark as the blue lotus, lotus-eyed, with Jānakī and Lakṣmaṇa beside him, adorned with a crown of matted hair —

3

सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तंचरान्तकम् ।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥ ३ ॥

sasitunadhanurbanapanim naktancharantakam |
svalilaya jagattratumavirbhutamajam vibhum || 3 ||

स-असि-तूण-धनुः-बाण-पाणिम् नक्तम्-चर-अन्तकम् ।
स्व-लीलया जगत् त्रातुम् आविर्भूतम् अजम् विभुम् ॥ ३ ॥

sa-asi-tūṇa-dhanuḥ-bāṇa-pāṇim naktam-cara-antakam |
sva-līlayā jagat trātum āvirbhūtam ajam vibhum || 3 ||

जिनके हाथों में तलवार, तूणीर, धनुष और बाण हैं, जो निशाचरों का अन्त करने वाले हैं, जो अपनी लीला से जगत् की रक्षा के लिए प्रकट हुए हैं, जो अजन्मा और सर्वव्यापक हैं —

bearing sword, quiver, bow and arrows in his hands, the ender of the night-prowlers, the unborn, all-pervading one who appeared of his own play to save the world —

4

रामरक्षाम् पठेत् प्राज्ञः पापघ्नीं सर्वकामदाम् ।
शिरो मे राघवः पातु भालं दशरथात्मजः ॥ ४ ॥

ramaraksham pathet pragyah papaghnim sarvakamadam |
shiro me raghavah patu bhalam dasharathatmajah || 4 ||

राम-रक्षाम् पठेत् प्राज्ञः पाप-घ्नीम् सर्व-काम-दाम् ।
शिरः मे राघवः पातु भालम् दशरथ-आत्मजः ॥ ४ ॥

rāma-rakṣām paṭhet prājñaḥ pāpa-ghnīm sarva-kāma-dām |
śiraḥ me rāghavaḥ pātu bhālam daśaratha-ātmajaḥ || 4 ||

बुद्धिमान् व्यक्ति पापों का नाश करने वाली और सब कामनाएँ पूर्ण करने वाली इस रामरक्षा का पाठ करे। राघव मेरे सिर की रक्षा करें, और दशरथ-पुत्र मेरे ललाट की।

let the wise recite this Rāma Rakṣā, which slays sin and grants every wish. May Rāghava protect my head, and the son of Daśaratha my forehead.

5

कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रियः श्रुती ।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सलः ॥ ५ ॥

kausalyeyo drishau patu vishvamitrapriyah shruti |
ghranam patu makhatrata mukham saumitrivatsalah || 5 ||

कौसल्येयः दृशौ पातु विश्वामित्र-प्रियः श्रुती ।
घ्राणम् पातु मख-त्राता मुखम् सौमित्रि-वत्सलः ॥ ५ ॥

kausalyeyaḥ dṛśau pātu viśvāmitra-priyaḥ śrutī |
ghrāṇam pātu makha-trātā mukham saumitri-vatsalaḥ || 5 ||

कौसल्या-नन्दन मेरे नेत्रों की, विश्वामित्र के प्रिय मेरे कानों की रक्षा करें। यज्ञ के रक्षक मेरी नासिका की, और सुमित्रा-पुत्र (लक्ष्मण) पर स्नेह रखने वाले मेरे मुख की रक्षा करें।

May Kausalyā's son protect my eyes, and the beloved of Viśvāmitra my ears. May the guardian of the sacrifice protect my nose, and he who loves Sumitrā's son my mouth.

6

जिह्वां विद्यानिधिः पातु कण्ठं भरतवन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्यायुधः पातु भुजौ भग्नेशकार्मुकः ॥ ६ ॥

jihvam vidyanidhih patu kantham bharatavanditah |
skandhau divyayudhah patu bhujau bhagneshakarmukah || 6 ||

जिह्वाम् विद्या-निधिः पातु कण्ठम् भरत-वन्दितः ।
स्कन्धौ दिव्य-आयुधः पातु भुजौ भग्न-ईश-कार्मुकः ॥ ६ ॥

jihvām vidyā-nidhiḥ pātu kaṇṭham bharata-vanditaḥ |
skandhau divya-āyudhaḥ pātu bhujau bhagna-īśa-kārmukaḥ || 6 ||

विद्या के भण्डार मेरी जिह्वा की, भरत द्वारा वन्दित मेरे कण्ठ की रक्षा करें। दिव्य अस्त्रों वाले मेरे कन्धों की, और शिव का धनुष तोड़ने वाले मेरी भुजाओं की रक्षा करें।

May the treasury of knowledge protect my tongue, and he whom Bharata reveres my throat. May the bearer of divine weapons protect my shoulders, and the breaker of Śiva's bow my arms.

7

करौ सीतापतिः पातु हृदयं जामदग्न्यजित् ।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रयः ॥ ७ ॥

karau sitapatih patu hridayam jamadagnyajit |
madhyam patu kharadhvansi nabhim jambavadashrayah || 7 ||

करौ सीता-पतिः पातु हृदयम् जामदग्न्य-जित् ।
मध्यम् पातु खर-ध्वंसी नाभिम् जाम्बवत्-आश्रयः ॥ ७ ॥

karau sītā-patiḥ pātu hṛdayam jāmadagnya-jit |
madhyam pātu khara-dhvaṃsī nābhim jāmbavat-āśrayaḥ || 7 ||

सीतापति मेरे हाथों की, परशुराम को जीतने वाले मेरे हृदय की रक्षा करें। खर का विनाश करने वाले मेरे मध्य भाग की, और जाम्बवान् के आश्रय मेरी नाभि की रक्षा करें।

May Sītā's lord protect my hands, and the conqueror of Jāmadagnya (Paraśurāma) my heart. May the destroyer of Khara protect my middle, and Jāmbavān's refuge my navel.

8

सुग्रीवेशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभुः ।
ऊरू रघूत्तमः पातु रक्षःकुलविनाशकृत् ॥ ८ ॥

sugriveshah kati patu sakthini hanumatprabhuh |
uru raghuttamah patu rakshahkulavinashakrit || 8 ||

सुग्रीव-ईशः कटी पातु सक्थिनी हनुमत्-प्रभुः ।
ऊरू रघु-उत्तमः पातु रक्षः-कुल-विनाश-कृत् ॥ ८ ॥

sugrīva-īśaḥ kaṭī pātu sakthinī hanumat-prabhuḥ |
ūrū raghu-uttamaḥ pātu rakṣaḥ-kula-vināśa-kṛt || 8 ||

सुग्रीव के स्वामी मेरी कमर की, हनुमान् के प्रभु मेरे नितम्बों की रक्षा करें। राक्षस-कुल का विनाश करने वाले रघुश्रेष्ठ मेरी जाँघों की रक्षा करें।

May Sugrīva's lord protect my waist, and Hanumān's master my hips. May the best of the Raghus, destroyer of the demon race, protect my thighs.

9

जानुनी सेतुकृत् पातु जङ्घे दशमुखान्तकः ।
पादौ विभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः ॥ ९ ॥

januni setukrit patu janghe dashamukhantakah |
padau vibhishanashridah patu ramokhilam vapuh || 9 ||

जानुनी सेतु-कृत् पातु जङ्घे दश-मुख-अन्तकः ।
पादौ विभीषण-श्री-दः पातु रामः अखिलम् वपुः ॥ ९ ॥

jānunī setu-kṛt pātu jaṅghe daśa-mukha-antakaḥ |
pādau vibhīṣaṇa-śrī-daḥ pātu rāmaḥ akhilam vapuḥ || 9 ||

सेतु बाँधने वाले मेरे घुटनों की, दशमुख (रावण) का अन्त करने वाले मेरी पिंडलियों की रक्षा करें। विभीषण को राज्य-लक्ष्मी देने वाले मेरे चरणों की, और श्रीराम मेरे सम्पूर्ण शरीर की रक्षा करें।

May the builder of the bridge protect my knees, and the ender of the Ten-headed my shins. May he who gave Vibhīṣaṇa his fortune protect my feet, and Rāma my whole body.

10

एतां रामबलोपेतां रक्षां यः सुकृती पठेत् ।
स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥ १० ॥

etam ramabalopetam raksham yah sukriti pathet |
sa chirayuh sukhi putri vijayi vinayi bhavet || 10 ||

एताम् राम-बल-उपेताम् रक्षाम् यः सुकृती पठेत् ।
सः चिर-आयुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥ १० ॥

etām rāma-bala-upetām rakṣām yaḥ sukṛtī paṭhet |
saḥ cira-āyuḥ sukhī putrī vijayī vinayī bhavet || 10 ||

जो पुण्यात्मा राम के बल से युक्त इस रक्षा का पाठ करता है, वह दीर्घायु, सुखी, पुत्रवान्, विजयी और विनयशील होता है।

The virtuous one who recites this protection, filled with Rāma's strength, becomes long-lived, happy, blessed with children, victorious and humble.

11

पातालभूतलव्योमचारिणश्छद्मचारिणः ।
न द्रष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभिः ॥ ११ ॥

patalabhutalavyomacharinashchhadmacharinah |
na drashtumapi shaktaste rakshitam ramanamabhih || 11 ||

पाताल-भू-तल-व्योम-चारिणः छद्म-चारिणः ।
न द्रष्टुम् अपि शक्ताः ते रक्षितम् राम-नामभिः ॥ ११ ॥

pātāla-bhū-tala-vyoma-cāriṇaḥ chadma-cāriṇaḥ |
na draṣṭum api śaktāḥ te rakṣitam rāma-nāmabhiḥ || 11 ||

पाताल, पृथ्वी और आकाश में विचरने वाले तथा छल-वेश में घूमने वाले (प्राणी) राम-नामों से रक्षित व्यक्ति को देख तक नहीं सकते।

Those who roam the underworld, the earth and the sky, and those who go about in disguise, cannot so much as look upon one who is guarded by the names of Rāma.

12

रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् ।
नरो न लिप्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ १२ ॥

rameti ramabhadreti ramachandreti va smaran |
naro na lipyate papairbhuktim muktim cha vindati || 12 ||

राम इति रामभद्र इति रामचन्द्र इति वा स्मरन् ।
नरः न लिप्यते पापैः भुक्तिम् मुक्तिम् च विन्दति ॥ १२ ॥

rāma iti rāmabhadra iti rāmacandra iti vā smaran |
naraḥ na lipyate pāpaiḥ bhuktim muktim ca vindati || 12 ||

"राम", "रामभद्र", "रामचन्द्र" — इस प्रकार स्मरण करने वाला मनुष्य पापों से लिप्त नहीं होता, और भोग तथा मोक्ष दोनों पाता है।

Remembering him as "Rāma", "Rāmabhadra" or "Rāmacandra", a man is not stained by sin, and gains both worldly joy and liberation.

13

जगज्जैत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम् ।
यः कण्ठे धारयेत्तस्य करस्थाः सर्वसिद्धयः ॥ १३ ॥

jagajjaitraikamantrena ramanamnabhirakshitam |
yah kanthe dharayettasya karasthah sarvasiddhayah || 13 ||

जगत्-जैत्र-एक-मन्त्रेण राम-नाम्ना अभिरक्षितम् ।
यः कण्ठे धारयेत् तस्य कर-स्थाः सर्व-सिद्धयः ॥ १३ ॥

jagat-jaitra-eka-mantreṇa rāma-nāmnā abhirakṣitam |
yaḥ kaṇṭhe dhārayet tasya kara-sthāḥ sarva-siddhayaḥ || 13 ||

जो राम-नाम — जगत् को जीतने वाले एकमात्र मन्त्र — से रक्षित इस (रक्षा) को कण्ठ में धारण करता है, सारी सिद्धियाँ उसके हाथ में आ जाती हैं।

Whoever holds this at his throat — guarded by the name of Rāma, the one mantra that conquers the world — holds every accomplishment in his hand.

14

वज्रपञ्जरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत् ।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते जयमङ्गलम् ॥ १४ ॥

vajrapanjaranamedam yo ramakavacham smaret |
avyahatagyah sarvatra labhate jayamangalam || 14 ||

वज्र-पञ्जर-नाम इदम् यः राम-कवचम् स्मरेत् ।
अव्याहत-आज्ञः सर्वत्र लभते जय-मङ्गलम् ॥ १४ ॥

vajra-pañjara-nāma idam yaḥ rāma-kavacam smaret |
avyāhata-ājñaḥ sarvatra labhate jaya-maṅgalam || 14 ||

जो "वज्रपंजर" नाम के इस राम-कवच का स्मरण करता है, उसकी आज्ञा का कहीं उल्लंघन नहीं होता, और वह सर्वत्र विजय और मंगल पाता है।

Whoever remembers this armour of Rāma, called the Adamantine Cage, is obeyed everywhere and wins victory and good fortune in all things.

15

आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः ।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः ॥ १५ ॥

adishtavan yatha svapne ramarakshamimam harah |
tatha likhitavan pratah prabuddho budhakaushikah || 15 ||

आदिष्टवान् यथा स्वप्ने राम-रक्षाम् इमाम् हरः ।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धः बुधकौशिकः ॥ १५ ॥

ādiṣṭavān yathā svapne rāma-rakṣām imām haraḥ |
tathā likhitavān prātaḥ prabuddhaḥ budhakauśikaḥ || 15 ||

भगवान् शिव ने स्वप्न में जैसे इस रामरक्षा का उपदेश दिया, प्रातः जागकर बुधकौशिक ने इसे वैसे ही लिख दिया।

Just as Hara (Śiva) taught this Rāma Rakṣā in a dream, so Budha Kauśika, waking at dawn, wrote it down.

16

आरामः कल्पवृक्षाणां विरामः सकलापदाम् ।
अभिरामस्त्रिलोकानां रामः श्रीमान् स नः प्रभुः ॥ १६ ॥

aramah kalpavrikshanam viramah sakalapadam |
abhiramastrilokanam ramah shriman sa nah prabhuh || 16 ||

आरामः कल्प-वृक्षाणाम् विरामः सकल-आपदाम् ।
अभिरामः त्रि-लोकानाम् रामः श्रीमान् सः नः प्रभुः ॥ १६ ॥

ārāmaḥ kalpa-vṛkṣāṇām virāmaḥ sakala-āpadām |
abhirāmaḥ tri-lokānām rāmaḥ śrīmān saḥ naḥ prabhuḥ || 16 ||

जो कल्पवृक्षों के उद्यान हैं, सब विपत्तियों का अन्त हैं, और तीनों लोकों को आनन्द देने वाले हैं — वे श्रीमान् राम हमारे प्रभु हैं।

A garden of wish-fulfilling trees, the end of every calamity, the delight of the three worlds — that glorious Rāma is our lord.

17

तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकुमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ १७ ॥

tarunau rupasampannau sukumarau mahabalau |
pundarikavishalakshau chirakrishnajinambarau || 17 ||

तरुणौ रूप-संपन्नौ सुकुमारौ महा-बलौ ।
पुण्डरीक-विशाल-अक्षौ चीर-कृष्ण-अजिन-अम्बरौ ॥ १७ ॥

taruṇau rūpa-saṃpannau sukumārau mahā-balau |
puṇḍarīka-viśāla-akṣau cīra-kṛṣṇa-ajina-ambarau || 17 ||

(वे दोनों भाई) युवा, रूपवान्, सुकुमार और महाबली हैं; उनके नेत्र कमल के समान विशाल हैं, और वे वल्कल तथा काले मृगचर्म के वस्त्र धारण किए हैं;

Young, full of beauty, tender and mighty, with eyes wide as white lotuses, clad in bark and black antelope skin;

18

फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १८ ॥

phalamulashinau dantau tapasau brahmacharinau |
putrau dasharathasyaitau bhratarau ramalakshmanau || 18 ||

फल-मूल-आशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्म-चारिणौ ।
पुत्रौ दशरथस्य एतौ भ्रातरौ राम-लक्ष्मणौ ॥ १८ ॥

phala-mūla-āśinau dāntau tāpasau brahma-cāriṇau |
putrau daśarathasya etau bhrātarau rāma-lakṣmaṇau || 18 ||

फल और कन्द-मूल खाने वाले, संयमी, तपस्वी और ब्रह्मचारी — ये दोनों दशरथ के पुत्र, भाई राम और लक्ष्मण —

living on fruits and roots, self-controlled, ascetic and chaste — these two, the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa,

19

शरण्यौ सर्वसत्त्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् ।
रक्षः कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ॥ १९ ॥

sharanyau sarvasattvanam shreshthau sarvadhanushmatam |
rakshah kulanihantarau trayetam no raghuttamau || 19 ||

शरण्यौ सर्व-सत्त्वानाम् श्रेष्ठौ सर्व-धनुष्मताम् ।
रक्षः-कुल-निहन्तारौ त्रायेताम् नः रघु-उत्तमौ ॥ १९ ॥

śaraṇyau sarva-sattvānām śreṣṭhau sarva-dhanuṣmatām |
rakṣaḥ-kula-nihantārau trāyetām naḥ raghu-uttamau || 19 ||

सब प्राणियों को शरण देने वाले, सब धनुर्धारियों में श्रेष्ठ, राक्षस-कुल का संहार करने वाले वे दोनों रघुश्रेष्ठ हमारी रक्षा करें।

refuge of all beings, foremost of all archers, slayers of the demon race — may these two best of the Raghus protect us.

20

आत्तसज्जधनुषाविषुस्पृशावक्षयाशुगनिषङ्गसङ्गिनौ ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रतः पथि सदैव गच्छताम् ॥ २० ॥

attasajjadhanushavishusprishavakshayashuganishangasanginau |
rakshanaya mama ramalakshmanavagratah pathi sadaiva gachchhatam || 20 ||

आत्त-सज्ज-धनुषौ इषु-स्पृशौ अक्षय-आशुग-निषङ्ग-सङ्गिनौ ।
रक्षणाय मम राम-लक्ष्मणौ अग्रतः पथि सदा एव गच्छताम् ॥ २० ॥

ātta-sajja-dhanuṣau iṣu-spṛśau akṣaya-āśuga-niṣaṅga-saṅginau |
rakṣaṇāya mama rāma-lakṣmaṇau agrataḥ pathi sadā eva gacchatām || 20 ||

धनुष चढ़ाए हुए, बाणों को छूते हुए, अक्षय बाणों वाले तूणीर धारण किए राम और लक्ष्मण मेरी रक्षा के लिए मार्ग में सदा मेरे आगे-आगे चलें।

With their strung bows raised, hands on their arrows, bearing quivers of inexhaustible shafts — may Rāma and Lakṣmaṇa always walk ahead of me on the road, to guard me.

21

संनद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा ।
गच्छन् मनोरथोऽस्माकं रामः पातु सलक्ष्मणः ॥ २१ ॥

sannaddhah kavachi khadgi chapabanadharo yuva |
gachchhan manorathosmakam ramah patu salakshmanah || 21 ||

संनद्धः कवची खड्गी चाप-बाण-धरः युवा ।
गच्छन् मनोरथः अस्माकम् रामः पातु स-लक्ष्मणः ॥ २१ ॥

saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī cāpa-bāṇa-dharaḥ yuvā |
gacchan manorathaḥ asmākam rāmaḥ pātu sa-lakṣmaṇaḥ || 21 ||

कवच पहने, कमर कसे, तलवार और धनुष-बाण धारण किए, युवा राम — जो हमारी मनोकामना बनकर साथ चलते हैं — लक्ष्मण सहित हमारी रक्षा करें।

Girded and armoured, sword at his side, bearing bow and arrows, ever young, walking with us as our heart's desire — may Rāma, with Lakṣmaṇa, protect us.

22

रामो दाशरथिः शूरो लक्ष्मणानुचरो बली ।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयो रघूत्तमः ॥ २२ ॥

ramo dasharathih shuro lakshmananucharo bali |
kakutsthah purushah purnah kausalyeyo raghuttamah || 22 ||

रामः दाशरथिः शूरः लक्ष्मण-अनुचरः बली ।
काकुत्स्थः पुरुषः पूर्णः कौसल्येयः रघु-उत्तमः ॥ २२ ॥

rāmaḥ dāśarathiḥ śūraḥ lakṣmaṇa-anucaraḥ balī |
kākutsthaḥ puruṣaḥ pūrṇaḥ kausalyeyaḥ raghu-uttamaḥ || 22 ||

राम, दशरथ-पुत्र, शूरवीर, लक्ष्मण जिनके अनुगामी हैं, बलवान्; ककुत्स्थ-वंशी, पूर्ण पुरुष, कौसल्या-नन्दन, रघुकुल में श्रेष्ठ;

Rāma, son of Daśaratha, the hero, followed by Lakṣmaṇa, the mighty; scion of Kakutstha, the complete Person, son of Kausalyā, best of the Raghus;

23

वेदान्तवेद्यो यज्ञेशः पुराणपुरुषोत्तमः ।
जानकीवल्लभः श्रीमानप्रमेयपराक्रमः ॥ २३ ॥

vedantavedyo yagyeshah puranapurushottamah |
janakivallabhah shrimanaprameyaparakramah || 23 ||

वेदान्त-वेद्यः यज्ञ-ईशः पुराण-पुरुष-उत्तमः ।
जानकी-वल्लभः श्रीमान् अप्रमेय-पराक्रमः ॥ २३ ॥

vedānta-vedyaḥ yajña-īśaḥ purāṇa-puruṣa-uttamaḥ |
jānakī-vallabhaḥ śrīmān aprameya-parākramaḥ || 23 ||

वेदान्त से जानने योग्य, यज्ञों के स्वामी, पुराण-पुरुषोत्तम, जानकी के प्रियतम, श्रीमान् और अपार पराक्रम वाले —

known through Vedānta, lord of the sacrifice, the ancient Supreme Person, beloved of Jānakī, glorious, of immeasurable valour —

24

इत्येतानि जपन्नित्यं मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः ।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं सम्प्राप्नोति न संशयः ॥ २४ ॥

ityetani japannityam madbhaktah shraddhayanvitah |
ashvamedhadhikam punyam samprapnoti na sanshayah || 24 ||

इति एतानि जपन् नित्यम् मत्-भक्तः श्रद्धया अन्वितः ।
अश्वमेध-अधिकम् पुण्यम् सम्प्राप्नोति न संशयः ॥ २४ ॥

iti etāni japan nityam mat-bhaktaḥ śraddhayā anvitaḥ |
aśvamedha-adhikam puṇyam samprāpnoti na saṃśayaḥ || 24 ||

जो मेरा भक्त श्रद्धा से युक्त होकर इन नामों का नित्य जप करता है, वह अश्वमेध यज्ञ से भी अधिक पुण्य पाता है — इसमें संशय नहीं।

My devotee who, full of faith, repeats these names every day gains merit greater than the horse sacrifice — of this there is no doubt.

25

रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नरः ॥ २५ ॥

ramam durvadalashyamam padmaksham pitavasasam |
stuvanti namabhirdivyairna te sansarino narah || 25 ||

रामम् दूर्वा-दल-श्यामम् पद्म-अक्षम् पीत-वाससम् ।
स्तुवन्ति नामभिः दिव्यैः न ते संसारिणः नरः ॥ २५ ॥

rāmam dūrvā-dala-śyāmam padma-akṣam pīta-vāsasam |
stuvanti nāmabhiḥ divyaiḥ na te saṃsāriṇaḥ naraḥ || 25 ||

दूर्वा-दल के समान श्याम, कमल-नयन, पीताम्बरधारी श्रीराम की जो मनुष्य इन दिव्य नामों से स्तुति करते हैं, वे संसार-चक्र में नहीं पड़ते।

Those who praise Rāma — dark as a blade of dūrvā grass, lotus-eyed, clad in yellow — with these divine names are no longer bound to the round of birth and death.

26

रामं लक्ष्मणपूर्वजम् रघुवरं सीतापतिं सुन्दरम् ।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम् ।
राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम् ।
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकम् राघवं रावणारिम् ॥ २६ ॥

ramam lakshmanapurvajam raghuvaram sitapatim sundaram |
kakutstham karunarnavam gunanidhim viprapriyam dharmikam |
rajendram satyasandham dasharathatanayam shyamalam shantamurtim |
vande lokabhiramam raghukulatilakam raghavam ravanarim || 26 ||

रामम् लक्ष्मण-पूर्वजम् रघु-वरम् सीता-पतिम् सुन्दरम् ।
काकुत्स्थम् करुणा-अर्णवम् गुण-निधिम् विप्र-प्रियम् धार्मिकम् ।
राज-इन्द्रम् सत्य-सन्धम् दशरथ-तनयम् श्यामलम् शान्त-मूर्तिम् ।
वन्दे लोक-अभिरामम् रघु-कुल-तिलकम् राघवम् रावण-अरिम् ॥ २६ ॥

rāmam lakṣmaṇa-pūrvajam raghu-varam sītā-patim sundaram |
kākutstham karuṇā-arṇavam guṇa-nidhim vipra-priyam dhārmikam |
rāja-indram satya-sandham daśaratha-tanayam śyāmalam śānta-mūrtim |
vande loka-abhirāmam raghu-kula-tilakam rāghavam rāvaṇa-arim || 26 ||

लक्ष्मण के बड़े भाई, रघुश्रेष्ठ, सीतापति, सुन्दर; ककुत्स्थ-वंशी, करुणा के सागर, गुणों के भण्डार, ब्राह्मणों के प्रिय, धर्मपरायण; राजाओं के राजा, सत्यप्रतिज्ञ, दशरथ-पुत्र, श्यामवर्ण, शान्त-मूर्ति; सब लोकों को आनन्द देने वाले, रघुकुल के तिलक, रावण के शत्रु — उन राघव राम की मैं वन्दना करता हूँ।

Rāma, elder brother of Lakṣmaṇa, best of the Raghus, lord of Sītā, the beautiful; scion of Kakutstha, ocean of compassion, treasury of virtues, dear to the learned, righteous; king of kings, true to his word, son of Daśaratha, dark, the very form of peace; delight of the world, jewel of the Raghu line, foe of Rāvaṇa — to that Rāghava I bow.

27

रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ २७ ॥

ramaya ramabhadraya ramachandraya vedhase |
raghunathaya nathaya sitayah pataye namah || 27 ||

रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।
रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥ २७ ॥

rāmāya rāmabhadrāya rāmacandrāya vedhase |
raghunāthāya nāthāya sītāyāḥ pataye namaḥ || 27 ||

राम को, रामभद्र को, रामचन्द्र को, सृष्टिकर्ता को; रघुनाथ को, सबके नाथ को, सीता के पति को नमस्कार है।

Salutations to Rāma, to Rāmabhadra, to Rāmacandra, the Creator; to Raghunātha, the Lord, the husband of Sītā.

28

श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम ।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम ।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम ।
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥ २८ ॥

shrirama rama raghunandana rama rama |
shrirama rama bharatagraja rama rama |
shrirama rama ranakarkasha rama rama |
shrirama rama sharanam bhava rama rama || 28 ||

श्री-राम राम रघुनन्दन राम राम ।
श्री-राम राम भरत-अग्रज राम राम ।
श्री-राम राम रण-कर्कश राम राम ।
श्री-राम राम शरणम् भव राम राम ॥ २८ ॥

śrī-rāma rāma raghunandana rāma rāma |
śrī-rāma rāma bharata-agraja rāma rāma |
śrī-rāma rāma raṇa-karkaśa rāma rāma |
śrī-rāma rāma śaraṇam bhava rāma rāma || 28 ||

हे श्रीराम, हे राम, हे रघुनन्दन राम! हे श्रीराम, हे राम, हे भरत के अग्रज राम! हे श्रीराम, हे राम, हे युद्ध में कठोर राम! हे श्रीराम, हे राम — मेरे शरण बनिए, हे राम!

O Śrī Rāma, Rāma, joy of the Raghus, Rāma, Rāma! O Śrī Rāma, Rāma, elder brother of Bharata, Rāma, Rāma! O Śrī Rāma, Rāma, relentless in battle, Rāma, Rāma! O Śrī Rāma, Rāma, be my refuge, Rāma, Rāma!

29

श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि ।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥ २९ ॥

shriramachandracharanau manasa smarami |
shriramachandracharanau vachasa grinami |
shriramachandracharanau shirasa namami |
shriramachandracharanau sharanam prapadye || 29 ||

श्री-रामचन्द्र-चरणौ मनसा स्मरामि ।
श्री-रामचन्द्र-चरणौ वचसा गृणामि ।
श्री-रामचन्द्र-चरणौ शिरसा नमामि ।
श्री-रामचन्द्र-चरणौ शरणम् प्रपद्ये ॥ २९ ॥

śrī-rāmacandra-caraṇau manasā smarāmi |
śrī-rāmacandra-caraṇau vacasā gṛṇāmi |
śrī-rāmacandra-caraṇau śirasā namāmi |
śrī-rāmacandra-caraṇau śaraṇam prapadye || 29 ||

मैं श्रीरामचन्द्र के चरणों का मन से स्मरण करता हूँ, श्रीरामचन्द्र के चरणों का वाणी से गुणगान करता हूँ, श्रीरामचन्द्र के चरणों में सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ, और श्रीरामचन्द्र के चरणों की शरण लेता हूँ।

The feet of Śrī Rāmacandra I remember with my mind; the feet of Śrī Rāmacandra I praise with my speech; to the feet of Śrī Rāmacandra I bow my head; in the feet of Śrī Rāmacandra I take refuge.

30

माता रामो मत्पिता रामचन्द्रः ।
स्वामी रामो मत्सखा रामचन्द्रः ।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुः ।
नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥ ३० ॥

mata ramo matpita ramachandrah |
svami ramo matsakha ramachandrah |
sarvasvam me ramachandro dayaluh |
nanyam jane naiva jane na jane || 30 ||

माता रामः मत्-पिता रामचन्द्रः ।
स्वामी रामः मत्-सखा रामचन्द्रः ।
सर्व-स्वम् मे रामचन्द्रः दयालुः ।
न अन्यम् जाने न एव जाने न जाने ॥ ३० ॥

mātā rāmaḥ mat-pitā rāmacandraḥ |
svāmī rāmaḥ mat-sakhā rāmacandraḥ |
sarva-svam me rāmacandraḥ dayāluḥ |
na anyam jāne na eva jāne na jāne || 30 ||

राम मेरी माता हैं, रामचन्द्र मेरे पिता; राम मेरे स्वामी हैं, रामचन्द्र मेरे सखा। दयालु रामचन्द्र ही मेरे सर्वस्व हैं; उनके सिवा मैं किसी और को नहीं जानता — बिल्कुल नहीं जानता।

Rāma is my mother, Rāmacandra my father; Rāma is my master, Rāmacandra my friend. Compassionate Rāmacandra is my all — I know no other, none at all, none.

31

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा ।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥ ३१ ॥

dakshine lakshmano yasya vame tu janakatmaja |
purato marutiryasya tam vande raghunandanam || 31 ||

दक्षिणे लक्ष्मणः यस्य वामे तु जनक-आत्मजा ।
पुरतः मारुतिः यस्य तम् वन्दे रघुनन्दनम् ॥ ३१ ॥

dakṣiṇe lakṣmaṇaḥ yasya vāme tu janaka-ātmajā |
purataḥ mārutiḥ yasya tam vande raghunandanam || 31 ||

जिनके दाहिनी ओर लक्ष्मण हैं, बाईं ओर जनक-नन्दिनी सीता, और सामने पवनपुत्र हनुमान् — उन रघुनन्दन की मैं वन्दना करता हूँ।

With Lakṣmaṇa on his right, Janaka's daughter on his left, and the Wind's son before him — to that joy of the Raghus I bow.

32

लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् ।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥

lokabhiramam ranarangadhiram rajivanetram raghuvanshanatham |
karunyarupam karunakaram tam shriramachandram sharanam prapadye || 32 ||

लोक-अभिरामम् रण-रङ्ग-धीरम् राजीव-नेत्रम् रघु-वंश-नाथम् ।
कारुण्य-रूपम् करुणा-आकरम् तम् श्री-रामचन्द्रम् शरणम् प्रपद्ये ॥ ३२ ॥

loka-abhirāmam raṇa-raṅga-dhīram rājīva-netram raghu-vaṃśa-nātham |
kāruṇya-rūpam karuṇā-ākaram tam śrī-rāmacandram śaraṇam prapadye || 32 ||

जो सब लोकों को आनन्द देने वाले हैं, रणभूमि में धीर हैं, कमल-नयन हैं, रघुवंश के स्वामी हैं, करुणा के स्वरूप और करुणा के भण्डार हैं — उन श्रीरामचन्द्र की मैं शरण लेता हूँ।

The delight of the world, steadfast on the field of battle, lotus-eyed, lord of the Raghu line, compassion in person, a mine of mercy — in that Śrī Rāmacandra I take refuge.

33

मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥

manojavam marutatulyavegam jitendriyam buddhimatam varishtham |
vatatmajam vanarayuthamukhyam shriramadutam sharanam prapadye || 33 ||

मनः-जवम् मारुत-तुल्य-वेगम् जित-इन्द्रियम् बुद्धिमताम् वरिष्ठम् ।
वात-आत्मजम् वानर-यूथ-मुख्यम् श्री-राम-दूतम् शरणम् प्रपद्ये ॥ ३३ ॥

manaḥ-javam māruta-tulya-vegam jita-indriyam buddhimatām variṣṭham |
vāta-ātmajam vānara-yūtha-mukhyam śrī-rāma-dūtam śaraṇam prapadye || 33 ||

जो मन के समान वेगवान् और पवन के तुल्य गतिवाले हैं, इन्द्रियों को जीतने वाले, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, पवन-पुत्र और वानर-सेना के प्रमुख हैं — उन श्रीराम के दूत (हनुमान्) की मैं शरण लेता हूँ।

Swift as the mind, fast as the wind, master of the senses, foremost of the wise, son of the Wind, chief of the monkey hosts — in the messenger of Śrī Rāma I take refuge.

34

कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥ ३४ ॥

kujantam ramarameti madhuram madhuraksharam |
aruhya kavitashakham vande valmikikokilam || 34 ||

कूजन्तम् राम राम इति मधुरम् मधुर-अक्षरम् ।
आरुह्य कविता-शाखाम् वन्दे वाल्मीकि-कोकिलम् ॥ ३४ ॥

kūjantam rāma rāma iti madhuram madhura-akṣaram |
āruhya kavitā-śākhām vande vālmīki-kokilam || 34 ||

कविता रूपी शाखा पर बैठकर "राम-राम" के मधुर अक्षरों को मधुर स्वर में कूजते हुए वाल्मीकि रूपी कोकिल की मैं वन्दना करता हूँ।

Perched on the bough of poetry, singing "Rāma, Rāma" sweetly in sweet syllables — to that cuckoo Vālmīki I bow.

35

आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसंपदाम् ।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ ३५ ॥

apadamapahartaram dataram sarvasampadam |
lokabhiramam shriramam bhuyo bhuyo namamyaham || 35 ||

आपदाम् अपहर्तारम् दातारम् सर्व-संपदाम् ।
लोक-अभिरामम् श्री-रामम् भूयः भूयः नमामि अहम् ॥ ३५ ॥

āpadām apahartāram dātāram sarva-saṃpadām |
loka-abhirāmam śrī-rāmam bhūyaḥ bhūyaḥ namāmi aham || 35 ||

विपत्तियों को हरने वाले, सब सम्पत्तियों के दाता, लोकों को आनन्द देने वाले श्रीराम को मैं बार-बार नमस्कार करता हूँ।

The remover of calamities, the giver of all prosperity, the delight of the world — to Śrī Rāma I bow again and again.

36

भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसंपदाम् ।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥ ३६ ॥

bharjanam bhavabijanamarjanam sukhasampadam |
tarjanam yamadutanam ramarameti garjanam || 36 ||

भर्जनम् भव-बीजानाम् अर्जनम् सुख-संपदाम् ।
तर्जनम् यम-दूतानाम् राम राम इति गर्जनम् ॥ ३६ ॥

bharjanam bhava-bījānām arjanam sukha-saṃpadām |
tarjanam yama-dūtānām rāma rāma iti garjanam || 36 ||

"राम-राम" का यह उद्घोष भव (जन्म-मरण) के बीजों को भून देता है, सुख-सम्पदा अर्जित कराता है, और यमदूतों को डराकर भगा देता है।

The roar of "Rāma, Rāma" roasts the seeds of rebirth, earns joy and prosperity, and frightens away the messengers of Death.

37

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे ।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम् ।
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥ ३७ ॥

ramo rajamanih sada vijayate ramam ramesham bhaje |
ramenabhihata nishacharachamu ramaya tasmai namah |
ramannasti parayanam parataram ramasya dasosmyaham |
rame chittalayah sada bhavatu me bho rama mamuddhara || 37 ||

रामः राज-मणिः सदा विजयते रामम् रमा-ईशम् भजे ।
रामेण अभिहता निशाचर-चमूः रामाय तस्मै नमः ।
रामात् न अस्ति परायणम् परतरम् रामस्य दासः अस्मि अहम् ।
रामे चित्त-लयः सदा भवतु मे भोः राम माम् उद्धर ॥ ३७ ॥

rāmaḥ rāja-maṇiḥ sadā vijayate rāmam ramā-īśam bhaje |
rāmeṇa abhihatā niśācara-camūḥ rāmāya tasmai namaḥ |
rāmāt na asti parāyaṇam parataram rāmasya dāsaḥ asmi aham |
rāme citta-layaḥ sadā bhavatu me bhoḥ rāma mām uddhara || 37 ||

राजाओं के मणि श्रीराम सदा विजयी होते हैं; मैं लक्ष्मीपति राम को भजता हूँ। जिन राम ने निशाचरों की सेना का संहार किया, उन राम को नमस्कार है। राम से बढ़कर कोई आश्रय नहीं है; मैं राम का दास हूँ। मेरा चित्त सदा राम में लीन रहे — हे राम, मेरा उद्धार कीजिए।

Rāma, jewel among kings, is ever victorious; I worship Rāma, the lord of Ramā. By Rāma the demon hordes were struck down; to that Rāma I bow. There is no refuge higher than Rāma; I am Rāma's servant. May my mind rest in Rāma always — O Rāma, lift me up.

38

रामरामेति रामेति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥ ३८ ॥

ramarameti rameti rame rame manorame |
sahasranamatattulyam ramanama varanane || 38 ||

राम राम इति राम इति रमे रामे मनोरमे ।
सहस्र-नाम-तत्-तुल्यम् राम-नाम वर-आनने ॥ ३८ ॥

rāma rāma iti rāma iti rame rāme manorame |
sahasra-nāma-tat-tulyam rāma-nāma vara-ānane || 38 ||

(शिवजी पार्वती से कहते हैं —) हे मनोरमे! "राम, राम, राम" कहते हुए मैं राम में ही रमण करता हूँ। हे सुमुखि! राम का नाम सहस्र नामों के तुल्य है।

(Śiva to Pārvatī:) "Rāma, Rāma, Rāma" — so saying, O lovely one, I delight in Rāma. The name of Rāma, O fair-faced one, is equal to the thousand names.